سیر تاریخی دولت در ایران

سیر تاریخی دولت در ایران (یادداشت شماره 1)

محمد آریانژاد دانشجوی دکتری مدیریت دولتی دانشگاه تهران

مقدمه

دیرپایی ادارۀ امور عمومی ایرانیان، نسبتی ناگسستنی با مجموعه حوادث و رویدادهایی دارد که از گذشته های دور تاکنون در جامعه رخ داده است. تحولاتی که در نتیجۀ رفتار متقابل انسانها با یکدیگر و با طبیعت در بستری تاریخی و در فضایی اجتماعی، دودمان ها، واحه ها، شهرها، نهادها، جوامع پراکنده، جامعه و تمدن ایرانشهری را شکل داد. دولت در ایران و فضای دولت (state space) در کشور ما ستاده و برآمده از سبک خاص زندگی اجتماعی مردم در گذر تاریخ است. مردمانی که برای نسلهای متوالی، سرگذشت مشترکی داشته و سالیان طولانی در موفقیت ها و شکست های هم شریک بوده اند. اصطکاک منافع، عقاید، علایق، سلیقه، غرور دودمانی و مهمتر از همه جدال بر سر مالکیت در یک قلمرو و زیست بوم، متغیرهای پایدار و مستقلی به شمار می روند که زندگی اجتماعی دودمان ها، فرمانروایان محلی، بزرگان مذهبی و آیینی، ذینفوذان شهری، پیشه وران، کوچندگان، ساکنان یعنی ایرانشهریان را در پیکار و رویارویی پیچیده و مستمر فرو برده بود و پسینتر با هجوم و خطر همیشگی گروه های انیرانی، این رقابت و درگیری در درون مرزها و فراسوی مرزها، نهادینه گردید.

ردپای این چالشها، زد و خوردها، رقابت و ستیز نهادینه شده در افسانه ها و اساطیر شاهنامه ای ( داستان مبارزه رستم و دیگر قهرمانان با تورانیان) و غیرشاهنامه ای (آرش کمانگیر) آثار بجامانده از دوران اقتصاد معیشتی مبتنی بر گردآوری تا تولید خوراک در غارها و تپه های باستانی، تمدن های رودخانهای-واحه ای یا دولتشهرهای پراکنده ( از نواحی پایکوهی زاگرس تا جیرفت، سیلک کاشان، شهرسوختۀ سیستان، کشف رود و … ) و رخدادهای ثبت و ضبط شدۀ تاریخی – پیکره ها (مانند الهۀ ناروندی و ملکۀ ایلام ناپیرآسو، لوحهای گلی)، نقش برجسته (مانند هفت جنگجو-شوش)، آجرنبشته ها (مانند آجرنبشته چغازنبیل) سنگنبشته ها (مانند بیستون)، متون دینی (اوستا و دینکرد) متون تاریخی مانند خداینامه ها و کارنامۀ اردشیرپاپکان …- پیدا است. تضاد و تعارضی پیوسته که عرصۀ اجتماعی سیاسی قلمرو ایران را متأثر ساخته و پیدایش دولت، دیرپایی و ریشه های تاریخی مفهوم دولت در ایران را بایستی در آن جستجو نمود.

پژوهشگران پیشینۀ حضور انسان در فلات ایران را بر اساس قدمت ابزارهای سنگی یافت شده تا حدود 1 میلیون سال تخمین زده اند.زیستگاه های عمومی تر در فلات ایران، با ویژگی زندگی یکجانشینی، اقتصاد مبتنی بر کشاورزی و تولید خوراک، گسترش و پیشرفت مهارت های ابزارسازی، صنایع و هنرهای گوناگون، دارای سابقۀ سکونت گاهی 12هزار ساله اند. یافته های باستانشناسی نشان میدهد مردم ایران از 8 هزار سال پیش، دستاوردهای مهمی در صنعت فلزکاری – ساخت زیورآلات، ساخت ابزار مسی و مفرغی و…- داشته اند و نخستین شهرها – مانند شوش، جیرفت، شهرسوخته، سیلک- در حدود 5 هزار سال پیش در فلات ایران به وجود آمده اند. به مرور در این پهنه بر اثر عوامل و ویژگی هایی مانند تبار، تاریخ، فرهنگ، آیین، مذهب، سرزمین، قومیت، زبان، … و عامل تعیین کنندۀ زندگی روزمره، سبب گردید تا ساکنان احساس همبستگی و همانندی کرده و خود را متعلق به یک مجموعه و اجتماع بدانند.

بنابراین در یک برداشت ساده، اگر دولت با ویژگی نظم دهندگی، اجتماعی برای ادارۀ یک موقعیت یا حل مشکلی در یک سیستم اجتماعی، قلمداد گردد؛ نیاز جامعۀ روز مردمان فلات ایران به ایجاد چنین سازمانی اجتناب ناپذیر می نماید. با استناد به این گزارشهای اجمالی میتوان منشأ پیدایش، تکوین، رشد و مراحل تحول دولت در ایران را از هزاره های دور تا امروز رصد کرد و ریشه های تاریخی شکل گیری دولت در ایران را مورد بررسی و ارزیابی قرار داد. تلاش می شود در خلال سلسله گزارش هایی، به طور اجمالی ریشه های تاریخی دولت در ایران بازخوانی و مورد مداقه قرار گیرد.

دولت‌شهر (city-state)
شهر/تپه های میانرودانی، شهر/معبدها و شهر قلعه ها هستۀ ایجاد دولتشهرهایی ابتدایی هستند که به عنوان نخستین واحدهای حکومتی و اداره کنندۀ امور عمومی، قلمرو آنها محدود به یک شهر بود. قدمت تاریخی این شهر/تپه ها تا 9 سده قبل از میلاد مسیح بازمی گردد. گروهی از پژوهشگران معتقدند ادارۀ این شهر/معبدها در دست نوعی دولت سلطه قرار داشت و فضایی در کالبد شهری برای تعاملات اجتماعی جز به صورت بازار، معابد و قربانگاه ها دیده نمی شود. دولت‌شهر، دولتی است که فقط در یک شهر و مناطق اطراف آن شهر حاکم است و ادارۀ امور عمومی آن شهر و روستاهای پیرامونی آن را بر عهده داشت. هرچند دولت‌شهرهای مهم در یونان سرشناس هستند اما نخستین آن‌ها در منطقۀ بین‌النهرین به وجود آمده‌اند و تمدن های رودخانه ای و واحه ای باستانی کهن ایران همانند جیرفت، سیلک، شهرسوخته، شوش و … همپای این شهر/تپه ها و شهر معبدها شکل گرفتند و نمونۀ اولیۀ استقرار دولت و ادارۀ امور عمومی را در ایران بنا نهادند.

تمدن تازه كشف شدة جيرفت واقـع در حـوزه فرهنگـي هليـلرود، نـشان از جايگـاه ارزشمند تاريخي اين بخش از فلات ايران در دوران آغاز تاريخي دارد. گلنوشته هـاي به زبان ميخيِ به دست آمده از جنـوب بـين النهـرين (عـراق امـروزي)، از مكـانهـاي متعددي مربوط به هزاره سوم و دوم پيش از ميلاد نام مي برنـد كـه برخـي از آنهـا در ايران جايابي شده اند یافته ها و کاوشهای باستانشناسی نشان میدهد جیرفت از تمدنی غنی، معابد، کاخ‌های سلطنتی و کارگاه‌های صنعتی زیادی برخوردار بوده و آثار تولید شده در این منطقه به نقاط پیشرفته آن زمان صادر می‌شده است که نقش عظیمی در شکل گیری فرهنگ‌های پیش از تاریخ و تمدن‌های غنی داشته است. (مجيـدزاده، 1382و ماسیمو ویداله و همکاران 1399) بر اساس اطلاعات به دست آمده از متون ميخي دربارة جغرافياي سياسي ايران در نيمـه دوم هزاره سوم پيش از ميلاد، مارهاشي(جیرفت)، يك قدرت و سرزمين سياسي، اقتصادي و تجاري در شرق ايران بوده كه از دورة سارگن اكدي تا دوره بابل، يعنـي حـدود پانـصد سـال بـه ايفـاي نقـش پرداخته و ادارۀ امور شرق ايران را برعهده داشته است (1982steinkller,). لومبرگ كارلوسكي اين احتمال را مطرح كرده كه شهداد مركز مارهاشي بوده اسـت (279: 2001( Potts and Karlovsky L.

دو پادشاه اكد يعني سارگن و ريموش خود را با لقـب «نـابودگر عـيلام و مارهاشي» معرفي كرده اند. سارگن اكدي هنگام شرح شكست عيلاميان و مارهاشي ها، صـحبت از چهار شخصيت مهم مارهاشي كرده كه آنها را شكست داده است: برادر پادشاه، دو فرمانده نظامی و یک قاضی! استاينكلر (1982 ) بر اين باور است در ايـن جنـگ كـه در جنـوب غـرب ايـران رخ داده، مارهاشي به عنوان متحد عيلام شركت داشته است. در يك متن، ريموش اكـدي، ادعـا كـرده اسـت دسـتاورد مهـم پيـروزي نظاميانش بر مارهاشي، جدا كردن ريشه هاي مارهاشي از عيلام بوده كه نشان ميدهـد در آن زمان مارهاشي تسلط سياسي بر عيلام داشته است (Steinkeller,2014) گزارشهای متعددی از حضور سربازان نظامي مارهاشی در بین النهرین به ویژه در دولتشهر اور، به عنوان يك همكاري نظامي وجود دارد كه احتمالاً به درخواست پادشاه بين النهرين بـراي دفـع خطرات احتمالي يا لشكركشي صورت گرفته است و ميتوان آن را نشاني از اتحاد سياسـي دو سرزمين دانست. به گونه ای که پادشاه اور مراسم و جشن باشكوهي براي مارهاشيها در اور ترتيب داده است (Potts,2002)

اهمیت این گزارشها و اسناد تاریخی، جدا از مباحث مرتبط با علم تاریخ و باستانشناسی، رهنمون ساختن پژوهشگران مدیریت دولتی به مداقه و واکاوی علمی در سیر پیدایش، تکوین، رشد و مراحل تحول مفهوم دولت در فلات ایران است. وجود این دولتشهرهای مهم در فلات ایران، اثبات دیرینگی نهاد دولت به عنوان سازمان و تشکیلات اداری، سیاسی، نظامی و قضایی است که ضمن ادارۀ امور شهرها و روستاها، در زمان رویارویی با دشمن مشترک، برای ایجاد امنیت در مرزها و حفظ حاکمیت بر قلمرو خویش، پیمانهای استراتژیک نیز ایجاد کرده اند.

ادامه دارد…

منابع :

آمیه،پییر، شوش ششهزار ساله، ترجمۀ علی موسوی، تهران، فرزان روز، 1389

باستانشناسی در ایران، هیئت باستانشناسی آلمان در ایران، ترجمۀ سروش حبیبی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، 1354

بیک محمدی، حسن، مقدمهای بر جغرافیای تاریخی ایران، اصفهان، دانشگاه اصفهان، 1383.

پنچیک، ریچارد، باستانشناسی کشف رازهای گذشته، ترجمۀ ساقی نخعیزاده، تهران، ققنوس، 1390.

دیولافوا، مادام ژان، سفرنامۀ خاطرات کاوشهای باستانشناسی شوش 1886ـ 1884، ترجمۀ ایرج فرهوشی، تهران، دانشگاه تهران، 1369

رجبی، پرویز، هزارههای گمشده، (5 جلد)،تهران، توس، 1380.

زرینکوب، عبدالحسین، تاریخ مردم ایران، قبل از اسلام، تهران، امیرکبیر، 1390

سید سجادی، سید منصور، نخستین شهرهای فلات ایران، جلد 1 و 2 ،تهران، سمت،1384