هویت ملی، شکلی از فرهنگ عمومی و نماد سیاسی و در نهایت، فرهنگ توده­ ای سیاسی شده­ ای است که شهروندان را برمی­ انگیزد تا ضمن عشق ورزیدن به ملت­شان، برای رعایت قوانین و دفاع از سرزمین­شان تلاش کنند. در واقع یک ملت، با تاکید بر ویژگی­ های فرهنگی که موجب تمایزش از دیگران می­شود، خود را تعریف می­کند. این مشخصه ظاهرا منحصر به فرد، ممکن است با زبان، آداب و رسوم، حساسیت­ ها، شکل­ های هنری، مذهب، نژاد و غیره؛ رابطه داشته باشد. معمولا ملت­ها با این نشانه­ های تمایز، در میراث مشترک گذشته و یا سرنوشت مشترک در آینده، به یکدیگر پیوند می­ خورند. در آن هنگام، اختلافات قومی، نژادی، مذهبی و زبانی در کارکرد و نقش دولت تاثیر ندارد بلکه اشتراکات واقعی که مبتنی بر منافع مشترک و متقابل است اختلافات را از بین برده یا کمرنگ کرده است. وجود کانال­ های متعدد رسمی و غیر رسمی امکان پاسخ­گویی دولت را در مقابل شهروندان افزایش داده و عملکرد دولت به شدت از سوی چشمان بیدار جامعه تحت نظر است. در مقابل، ملت و نیروهای اجتماعی، دولت را محصول اراده خود دانسته و در قبال عملکرد آن احساسی مسئولیت نموده و فعالانه در صحنه سیاسی نقش ایفا می­کنند.

بر این اساس، می توان نتیجه گرفت که مفهوم ملت، مفهومی اعتباری است که وجود آن، به اراده­ ی اعضای جامعه، به پایبندی به آن بستگی دارد؛ یعنی حتی اگر همه ی شرایط ایجاد یک ملت، مثل زبان واحد، نژاد مشترک و سرزمین مستقل، وجود داشته باشند، ولی عامه­ ی مردم، برای شناسایی خود به مثابه یک ملت مصمم نباشند، ملت شکل نمی­ گیرد، ضمن اینکه اگر آحاد یک ملت از هویت، آرمان، ارزش و باور مشترک و تحکیم کننده برخوردار نباشند، انسجام آنها کاهش می­ یابد؛ تاحدی که ممکن است در هنگامه ی ناملایمات، سست شده و فقط به منافع شخصی خویش بیندیشند. بدین ترتیب، بسیاری از حکومت ها و تمدن هایی که مردم شان از هویت ملی برخوردار نیستند، در حوادث روزگار تسليم مهاجمان شده، به تاریخ پیوسته اند. از این رو، تأكید می­شود که بقای حکومت­ها و حفظ هویت و استقلال ملت­ ها، مستلزم خردمندی، اتحاد و انسجام ملی است.

کشورها برای تدوین برنامه­ های ملت­ سازی خود از عوامل فرهنگی خاص آن جامعه استفاده می­کنند.  این موارد عبارت اند: جنبه­ های مشخصی از شخصیت­ های اساطیر ملی که در محصولات فرهنگی کشور، مطرح می­ شوند، تبلیغ می­ گردند و شناسانده می­ شوند. شاید بتوان ادعا کرد که بهترین وسیله برای استمرار بخشیدن  به «روح ملی» و ایجاد رنسانس فکری، علمی و فرهنگی، اسطوره است. نمادسازی در قالب پرورش شخصیت­ های اساطیری، هنری، علمی، ادبی و مذهبی، برای قشر جوان و نوجوان، از اهمیت خاصی در فراگرد ایجاد و تعمیق حس ملیت، برخوردار است؛ لذا باید نمادهای مشترک را به خودآگاه مردم وارد ساخت.

نمی­توان انکار کرد که تکوین ملت، مستلزم تکوین دولت و سازمان سیاسی است و کسانی که در درون این نظام سیاسی زندگی می ­کنند، امتداد یک ملت­ اند. در واقع چنین نظمی، مصلحت­های مشترکی بین آنان پدید می ­آورد و احساس تعلق و وفاداری به این نظام، سامان خاصی می­ گیرد و هویت­ های ملی، زاییده این فراگرد به حساب می­ آیند.

توجه به این حوزه می تواند برای برنامه ­ریزان و خط­ مشی ­گذاران حوزه های گوناگون سیاسی و فرهنگی، مفید باشد و نگرشی نو به مقوله ملت ­سازی، با تاکید بر جنبه­ های فرهنگی و اجتماعی، به دست دهد.

علاوه بر این جهت پژوهش­ های آینده را در جهت نیل به بررسی جنبه­ های متفاوت فرهنگی و اجتماعی و قابلیت ­های درون­ زای کشور برای ملت ­سازی، تقویت کند. توجه به پیشران ­های ملت ­سازی در واقع، عامل مهمی در جهت قوام بخشی به خط­ مشی ­های انسجامی دولت و اقدامی مستحکم در راستای انتقال ارزش­ های هویت ملی به نسل های آینده است.

From Fragmentation to Cohesion: Reflecting on the Role of National Identity in State-Nation Building

National identity serves not merely as a cultural construct but as a strategic foundation for state-nation formation. As a politicized form of collective culture, it fosters loyalty, accountability, and civic engagement. This essay explores the cultural drivers of national cohesion and the reciprocal relationship between state and citizenry

National identity functions as a politicized form of public culture that binds citizens to their homeland through shared narratives, values, and responsibilities. It instills a sense of belonging that motivates individuals to respect laws, contribute to social order, and protect their country. Nations often define themselves by emphasizing distinct cultural features—language, customs, religion, art, or shared historical experiences—that differentiate them from others

These distinguishing elements serve as common reference points, either rooted in a shared past or envisioned in a collective future. In cohesive societies, ethnic, religious, or linguistic differences do not hinder governance; instead, mutual interests provide a unifying framework that minimizes divisions

An accountable and responsive government is more likely to emerge when open and accessible channels of communication between state and society exist. Simultaneously, citizens who perceive the state as an extension of their collective will are more likely to act responsibly and participate in political life

Consequently, the concept of “nation” is a constructed reality that requires the active consent of its members. Even in the presence of objective conditions such as a unified language, territory, or ethnicity, a nation will not truly exist unless its people consciously identify as one. Without a shared sense of identity, values, and purpose, social cohesion weakens—particularly in times of crisis—resulting in individualism and a retreat from collective responsibility

History shows that states lacking a robust national identity often succumb to external pressures and disappear from the stage of history. Hence, the survival of both state and nation depends on wisdom, unity, and social cohesion

One powerful strategy for fostering national identity is the symbolic promotion of cultural figures—mythical heroes, religious icons, scientists, artists, and literary figures. These symbols, especially when targeted toward the youth, deepen the sense of national pride and strengthen the emotional bond between citizens and their nation-state

State-nation building cannot occur without an organized political system. Those who live under a shared governance structure form the nucleus of a nation, as the system itself fosters a sense of common purpose and national identity. Therefore, national identity is not a passive inheritance but an outcome of sustained social and political development

For policymakers and strategic planners, investing in cultural and social dimensions of nation-building provides a refreshed outlook—one rooted in endogenous strengths and forward-looking cohesion strategies. Recognizing the internal drivers of national integration is essential for sustaining unity and passing on national values to future generations

نویسنده : احمد شجاعیان

برگرفته از مقاله بازشناسی پیشران های دولت ملت­سازی با رویکرد توسعه پایدار در ایران در فصلنامه مطالعات مدیریت دولتی