ایجاد روح مشترک ملی که از آن با عنوان ملت ­سازی یاد می­شود، هدف اساسی کلیه ­ی نظام­ های سیاسی در همه ادوار تاریخ بوده است. ملت­ سازی فرآیندی است که طی آن شهروندان جامعه به تدریج پیرامون نقاط مشترک و وحدت آفرین به خود فهمی می­ رسند و  در مسیر تکامل آن گام بر می­دارند. در فرایند دولت ملت­ سازی، ساختار های سیاسی و اجتماعی به گونه­ ای شکل می ­گیرند که تامین کننده نیازهای متقابل هستند. در چنین مناسباتی به طور طبیعی ساختارهای سیاسی اقتصادی و اجتماعی، کارآمد، توسعه­ گرا و در وابستگی متقابل با یکدیگر شکل خواهند گرفت که بسترساز توسعه پایدار و واقعی هستند

ملت ­سازی یک فرایند تاریخی و اجتماعی است که در آن یک گروه از افراد با هویت مشترک، ملت خود را تشکیل می­ دهند و به دنبال ایجاد یا حفظ یک دولت مستقل هستند. ملت­ سازی می­ تواند به عنوان یک راهبرد برای تقویت همبستگی، وحدت و همکاری درون گروهی و کاهش تعارضات و رقابت ­های برون گروهی باشد.

ملت­ سازی همچنین می­ تواند به عنوان یک پاسخ به تغییرات سریع و چالش­ های جهانی­ شدن و نابرابری اجتماعی باشد. اما ملت­ سازی چالش­ ها و موانع داخلی و خارجی زیادی را نیز در بر دارد. برخی از موانع داخلی عبارتند از: عدم وجود یک هویت ملی روشن و قابل قبول برای تمام افراد، وجود تفاوت­ های قومی، زبانی، مذهبی، فرهنگی، جغرافیایی و اقتصادی درون کشور، عدم توسعه زیر ساخت­ های اجتماعی، سیاسی، حقوقی و رسانه­ ای برای حمایت از ملت­ سازی، عدم توانایی در حل مسائل و منافع مختلفِ درون کشور به صورت دموکراتیک و عادلانه، عدم اعتماد به نهاد های دولتی و سایر نهاد های ملت ساز، عدم تعامل و همکاری با سایر گروه­ های اجتماعی.

برخی از موانع خارجی عبارتند از: تحت تاثیر قرارگرفتن از سوی قدرت­ های بزرگ و منافع جهانی، تحرکات و حمایت­ های سایر گروه های قومی، مذهبی، فرهنگی و ایدئولوژیک، تحولات و رقابت­ های منطقه­ ای و بین­ المللی، تحمل فشارها و تحریم ­های سازمان­ های بین­ المللی، تأثیرات منفی رسانه­ ها و شبکه­ های اجتماعی برای پشت سر گذاشتن این موانع، لازم است که فرآیند ملت­ سازی براساس اصول زیر باشد: شناسایی و احترام به تنوع درون کشور، ارائه چشم انداز و برنامه راهبردی برای ملت­ ساز، تقویت نظام آموزش و پرورش، فرهنگ، رسانه، زبان و نمادهای ملی، حفظ حقوق شهروندان و حکومت قانون- تشکيل نظام قابل حسابرسي، شفافيــت و مبارزه با فساد، توسعه اقتصادی، اجتماعی و زیست محیطی، ترویج مشارکت، همکاری و مسئولیت­ پذیری درون کشور، ایجاد روابط سازنده و همکارانه با سایر گروه­ ها و جامعه بین­ المللی، ایجاد فرهنگ سازمانی پایدار با تمرکز بر مسئولیت‌ پذیری اجتماعی و زیست‌ محیطی، تشویق و ترویج استفاده از منابع پایدار و انرژی ‌های تجدید پذیر، ایجاد فرصت‌ های برابر و عدالت اجتماعی در سازمان‌ های دولتی.

به نظر می ­رسد با نگاه به توسعه پایدار، توجه به دو عنصر فرهنگ و سیاست، اهمیت قابل توجهی برای ملت­ سازی دارد. هویت ملی، شکلی از فرهنگ عمومی و نماد سیاسی و در نهایت، فرهنگ توده­ای سیاسی شده­ای است که شهروندان را برمی­انگیزد تا ضمن عشق ورزیدن به ملت­شان، برای رعایت قوانین و دفاع از سرزمین­شان تلاش کنند.

در واقع یک ملت، با تاکید بر ویژگی­های فرهنگی که موجب تمایزش از دیگران می­شود، خود را تعریف می­کند. این مشخصه ظاهرا منحصر به فرد، ممکن است با زبان، آداب و رسوم، حساسیت­ها، شکل­های هنری، مذهب، نژاد و غیره؛ رابطه داشته باشد. معمولا ملت­ها با این نشانه­های تمایز، در میراث مشترک گذشته و یا سرنوشت مشترک در آینده، به یکدیگر پیوند می­خورند. در آن هنگام، اختلافات قومی، نژادی، مذهبی و زبانی در کارکرد و نقش دولت تاثیر ندارد بلکه اشتراکات واقعی که مبتنی بر منافع مشترک و متقابل است اختلافات را از بین برده یا کمرنگ کرده است. نمی­توان انکار کرد که تکوین ملت، مستلزم تکوین دولت و سازمان سیاسی است و کسانی که در درون این نظام سیاسی زندگی می­کنند، امتداد یک ملت­ هستند. در واقع چنین نظمی، مصلحت­های مشترکی بین آنان پدید می­آورد و احساس تعلق و وفاداری به این نظام، سامان خاصی می­گیرد و هویت­های ملی، زاییده این فراگرد به حساب می­آیند.

ملت ­سازی در جهت توسعه پایدار در سازمان‌ های دولتی امری بسیار مهم و تأثیرگذار است. این فرآیند به منظور ایجاد همبستگی، تعامل و همکاری میان منابع انسانی و سازمان ‌های مختلف، با هدف تحقق توسعه پایدار در سطوح مختلف اجتماعی، اقتصادی و زیست‌ محیطی انجام می‌شود.

 Rethinking Drivers and Barriers of Nation-State Building in Iran

Nation-building—the process of cultivating a shared identity and collective spirit among citizens—has historically been a cornerstone of all political systems. This is not a linear or finite endeavor but rather a dynamic, socio-historical evolution whereby individuals coalesce around shared cultural traits, common narratives, and a unified vision of the future

Effective nation-building entails the establishment of political, economic, and social institutions that not only respond to the people’s needs but also reinforce mutual interdependence between the state and its citizens. In doing so, it lays the groundwork for a cohesive, sustainable, and forward-looking society

Challenges to Nation-Building: Internal and External Pressures
Nation-building does not occur in a vacuum—it faces significant barriers, both internal and external

 : Internal Challenges
The absence of a widely accepted national identity

Deep-seated ethnic, religious, linguistic, and geographic divides

Weak institutional infrastructure—legal, media, educational—to support national cohesion

Limited democratic mechanisms to resolve conflicts and distribute power equitably

Erosion of trust in government institutions and civil society organizations

Fragmented interactions among various sociocultural groups

: External Challenges
Influence and interference by global powers and transnational agendas

Cross-border support for ethnic, religious, or ideological minorities

Geopolitical rivalries and regional instability

Sanctions and pressures imposed by international organizations

Destabilizing narratives propagated through mass and social media

Strategic Imperatives for Sustainable Nation-Building
To overcome these challenges, nation-building must be reframed through a sustainable, inclusive, and strategic lens. Core principles should include

Embracing diversity while fostering a unifying national vision

Strengthening education, national symbols, language, and media institutions

Promoting transparency, rule of law, and anti-corruption governance

Ensuring equal access to opportunities across public sector organizations

Encouraging civic participation, organizational accountability, and social cohesion

Prioritizing renewable energy, environmental sustainability, and ethical resource use

Cultivating constructive international engagement and cultural diplomacy

Nationhood as the Intersection of Culture and Politics
Culture and politics are deeply intertwined in the nation-building process. National identity is both a cultural expression and a political construct—one that inspires individuals to remain loyal, abide by laws, and contribute to the collective well-being

Nations define themselves through distinct cultural attributes—language, customs, religion, and shared historical memory. When state institutions channel these attributes toward common goals, ethnic and sectarian divisions are mitigated, not magnified. Mutual interests—grounded in justice and inclusion—supersede narrow identities

Public Organizations and the Organizational Logic of Nation-Building

Public sector institutions play a pivotal role in translating the abstract ideals of nationhood into operational realities. By embedding values such as equity, integrity, participation, and transparency into their core processes, governmental organizations become catalysts for sustainable development and cohesive nation-

نویسنده : دکتر احمد شجاعیان

برگرفته از مقاله پیشران‌ها و موانع ملت‌سازی در جهت توسعه پایدار در فصلنامه آینده پژوهی شهری