به قلم بهزاد قره خانی
دانشجوی دکتری مدیریت دولتی دانشگاه تهران
در به کارگیری روش داده بنیاد با رویکرد ظهور یابنده (گلیزری) در پژوهشها، معمولاٌ با دو سوءبرداشت مواجهیم که عدم توجه به آن ها بر کیفیت پژوهش و بار علمی آن تاثیر منفی می گذارد. در ادامه توضیحاتی در خصوص آنها ارائه و نکاتی جهت رفع سوءبرداشتهای مزبور ارائه می گردد:
-
اولین سوء برداشت این است که در رویکرد ظهور یابنده، پژوهشگر در شروع کار نباید مبانی نظری را مرور کند. عده ای تا آنجا پیش می روند که برای مثال اذعان می نمایند: در نگارش یک پایان نامه با این رویکرد در ابتدا جمع آوری و تجزیه و تحلیل داده ها صورت گیرد و پس از ظهور نظریه و در راستای نتایج به دست آمده، مرور مبانی نظری آغاز گردد.
توضیح:
درو اقع، گلیزر در کتاب کشف نظریه داده بنیاد [1]موضوع را اینگونه مطرح می کند که اگر پژوهشگر خود را منحصراً مقید به یک نظریه از پیش تعیین شده کند به طوری که آن نظریه خاص به دکترین وی تبدیل گردد، حساسیت نظری بالقوه وی از بین میرود و دیگر نخواهد توانست نگاه درستی به سایر موضوعات و نظریه ها داشته باشد. او حساسیت خود را از دست داده و حتی نسبت به هر گونه سوالی که شک و شبه ای درمورد نظریه مورد علاقه اش مطرح کند، حالتی تدافعی می گیرد و همه چیز را از یک زاویه دید نگاه خواهد کرد (گلیزر و اشتراوس، 2006:46).
مورس و همکاران (2021) نیز، در مقاله ای به بررسی این موضوع پرداخته و اذعان می دارند:
“یک افسانه بزرگ (که اغلب به بارنی گلیزر نسبت داده میشود) این ادعاست که نظریهپردازان مبتنی بر داده، از مبانی نظری موجود مرتبط با موضوعات پژوهش استفاده نمیکنند. [در حالی که] نادیده گرفتن ادبیات (مبانی نظری)، باعث می شود تا پژوهشگر نتواند پروژه خود را در چارچوب تحقیقات موجود قرار داده و با مفاهیم و نظریه های مرتبط با موضوع پژوهشی خاص خود آشنا شده و مفاهیم و نظریات تازه را کشف و استخراج کند.”
بنابراین می توان نتیجه گیری کرد که در این رویکرد، تداوم مرور مبانی نظری در مراحل اولیه و مراحل تکمیلی پژوهش، ضروری می نماید لکن نباید باعث سوگیری پژوهشگر شود و پژوهشگر نباید با ذهن “نظریه زده” فرآیند نظریه پردازی را پیش ببرد.
-
سوءبرداشت دوم مربوط به خانواده های کدگذاری معرفی شده در این رویکرد است. در مقالات و پایان نامه ها و حتی جزوات روش تحقیق مکرراً به این نکته بر میخوریم که گلیزر در ابتدا 18 خانواده کدگذاری معرفی و در مطالعات بعدی خود 23 (اعداد متغیر است!) خانواده دیگر از کدگذاری نظری را معرفی کرده است. در واقع این گونه القا می شود که در این رویکرد، پژوهشگر صرفاً باید از میان خانواده های کدگذاری، یک مورد را انتخاب و کار خود را برمبنای آن پیش برد.
توضیح:
گلیزر بر اهمیت این نکته تأکید دارد که پژوهشگر باید توانایی دریافت و درک عمیق مفاهیم از دادهها را داشته باشد. او بیان میکند که حساسیت نظری به معنای باز بودن نسبت به دادههاست و پژوهشگر نباید در چهارچوبهای از قبل تعیینشده محدود شود. در این راستا استفاده از چند خانواده کدگذاری بهطور همزمان، میتواند بهترین استفاده از حساسیت نظری باشد؛ زیرا هر خانواده ممکن است زاویه دید متفاوتی نسبت به دادهها ارائه دهد. این رویکرد انعطافپذیر به پژوهشگر اجازه میدهد تا در صورت ظهور مفاهیم یا ابعاد جدید، بتواند الگوهای تحلیلی خود را گسترش دهد یا ترکیب نماید.
گلیزر صراحتاً اذعان می دارد، خانواده های کدگذاری معرفی شده از سوی وی، صرفاً به منظور آشنایی پژوهشگران و نظریه پردازان با مهمترین و پرکاربردترین خانواده های کدگذاری است و پژوهشگران می توانند خانواده های کدگذاری مورد نیاز خود را از طریق معرفی خانواده های کدگذاری جدید متناسب با حوزه مطالعه یا ترکیب خانواده های مختلف کدگذاری، توسعه دهند (گلیزر، 2005: 3،17، 29). به زعم گلیزر، نظریه پردازانی که از روش داده بنیاد بهره می جویند، از ترکیبی از کدهای نظری استفاده می کنند تا بتوانند مقوله ها را به یکدیگر مرتبط سازند، تلفیق نموده و سازماندهی کنند. در واقع با دارا بودن مجموعه گسترده ای از کدهای نظری است که محققان قادر خواهند بود دادهها و مقولههای[2] خود را از بیشترین زوایای ممکن بررسی نموده تا کارآمدی آن ها را در فرآیند ارتباطدهی، سامانبخشی و یکپارچهسازی مقولهها و کدها در چارچوب نظریه نهایی، ارزیابی کنند (لاپان و همکارن، 2012:53).
به عنوان نتیجه گیری می توان گفت، خانواده های کدگذاری در رویکرد ظهوریابنده، محدود به عدد خاصی نبوده و پژوهشگر میتواند حسب نیاز از کدهای موجود استفاده کرده یا کدهای جدید موردنیاز خود را معرفی نماید و یا حتی از ترکیب خانواده های کدگذاری مختلف استفاده نماید.
منابع:
-
Glaser, B., & Strauss, A. (2006). Discovery of Grounded Theory: Strategies for Qualitative Research (Reprinted.). AldineTransaction.
-
Morse, J.M., Bowers, B.J., Charmaz, K., Clarke, A.E., Corbin, J., Porr, C.J., & Stern, P.N. (2021). Developing Grounded Theory: The Second Generation Revisited (2nd ed.). Routledge.
-
Glaser, B. G. (2005). The Grounded Theory Perspective III: Theoretical Coding. Sociology Press.
-
Lapan, S. D., Quartaroli, M. T., & Riemer, F. J. (Eds.). (2012). Qualitative Research: An Introduction to Methods and Designs. Jossey-Bass/Wiley.
