آینده نگرش به انسان سازمانی در عصر هوش مصنوعی
یکی از پرسش هایی که متفکران عرصه سازمان را به خود مشغول میدارد نگرانی از آینده انسان در عصر جدیدی از تکنولوژی هست که نمود آن را در دو پدیده هوش مصنوعی و دنیای متاورس به طور بارزتر میتوان یافت. نیز این عصر را انقلاب صنعتی چهارم نام نهانده اند.
اما نکته مهم برآیند دو نیروئی است که در سیر تحول نگرش به انسان در سازمان با آن روبرو خواهیم گشت ! اما این دو نحله غالب پیش رو کدامند؟
ما از یک سو و البته از طرف مثبت قضیه روند تکامل نگرش به انسان را به عنوان سرمایه اصلی سازمان و عامل اصلی اثر بخشی که بعد از نهضت روابط انسانی و پدیده های همسو مانند تفکرات انتقادی به نگرش ابزاری عصر صنعت و تکامل روانشناسی اجتماعی مطرح شد شاهدیم (که نمونه آن توجه روز افزون به دانش رفتار سازمانی و مدیریت منابع انسانی میباشد )و البته از دیدگاه فکری نیز نظریات پست مدرن سازمانی و توجه به نقش رده های فرو دست و یا افزایش نقش بانوان ومطالعات سقف شیشه ای یا در بخش ساختاری توصیه به ساختارهای مسطح ویاد رشد از طریق همکاری مصداق قضیه است .در بحث کلی تر و حیطه هستی شناسی و روش شناسی نیز شاهد روند پسااثبات گرایی و فاصله از نگرش صرفا عینی به پدیده ای سازمانی به سمت توجه به روش های تفسیر گرایی بوده ایم که از منظر این دیدگاه ها دیگر سازمان یک واقعیت عینی و فیزیکی در خارج تلقی نمیگرد (برخلاف آنچه تیلور از انسان برتر سازمانی که کارها را با حداکثر کارائی و حذف حرکات زائد انجام دهد) بلکه سازمان به مثابه متنی انگاشته میشود که اعضای انسانی با توجه به خصوصیات شخصی(عوامل برخواسته از وراثت و محیط اجتماعی و خانوادگی)و نیز ارزش های ذهنی و کنشی که با سایر اعضای سازمان دارند (برساخت اجتماعی واقعیت ) تلقی های متفاوتی از آن داشته و رفتارهای متفاوت بروز میدهند در این جت هویت سازمان حاصل تضارب این برداشت هاست ! حتی در استعاره پرده نقاشی نیز مدیر و بلکه کارکنان به مثابه کنش گرانی هستند که همچون نظریه پردازان و نقاشان ،نقش خود را بر صفحه وجودی سازمان حک میکند !اما در ورای این گذر پارادایمی عاملی دیگر در جهت معکوس عمل خواهد کرد که متاثر از تکنولوژیست امری که ما را نگران امروز و آتیه این روند تکامل به سمت نگرش انسانی نموده است !
ورود به نسل چهارم انقلاب صنعتی ، ظهور و بلوغ هوش مصنوعی و دنیای متاورس ،ماهیت بسیاری مشاغل را تغییر خواهد داد و در صورت غفلت شاید حرکتی به سمت مدیریت به سمت نئوتیلوریسم باشیم !در این جا اشمیت(کارگر مورد نظر تیلور برای کاهش فعالیت اضافی و انجام بهترین راه کارها که مدریت علمی از آن آغازشد )نه انسان بلکه ربات ها و هوش های مصنوعی خواهند بود ! این انسان واره ها چه بسا کارها را در حداقل زمان و حداکثر کارائی و حذف حرکات زائدو پردازش اطلاعات طوری انجام دهند که رفته رفته جای انسان گیرند ! هر چند از اکنون زمزمه های این نگرانی در میان خود طراحان چنین تکنولوژی هایی شنیده میشود و یا تفکراتی که چگونه بتوان از سیطره آن بر انسان جلوگیری کرد وجود دارد اما این تحول نه تنها مدیریت بلکه سایر علوم انسانی را با چالشی معکوس روند تکامل نگرش به انسان روبرو خواهد کرد که متفکران سازمانی نیز باید به آن بیاندیشند شاید باید از اکنون با بازتعریف نقش های مدیریتی و یا با تطبیق تئوری ها بااین شرایط و بلکه با تئوری پردازی های جدید و حتی در ابعاد عملی با تجزیه و تحلیل بر مبنای این سناریو برای ایام پیش رو چیزی در توشه خویش داشته باشند!
اما اینکه چه خواهد شد و کدام روند پیروز است معفتقدم از تلاقی این دو روند سنتزی حاصل خواهد گشت که کیفیت آن پرسش مهمی است که ذهن را بخود مشغول داشته است !
و در آخر و از آنجا که باید این تحولات را به کانتکست بومی خویش نیز مربوط کنیم و البته در پاسخ به پرسشی که این پدیده با توجه به شرایط تکنولوژیکی جامعه ما فعلا چالش ما نیست باید گفت که اتفاقا این امر چالش بیشتری برای ما خواهد داشت. به دو دلیل !اول اینکه این پدیده های فنی دیر یا زود ،به اختیار و یااجبار اشاعه سراسر جهان را در خواهد نوردید !و گواه بنده تمام پدیده های پیشینی است که ولو بشکل ناقص ،کپی خواسته و یا اشاعه ناخواسته به ما رسیده است (و در نقد آن مطالب بسیار نگاشته ام ) دوم برای ما که هنوز در چاره جویی برای چالشی (که به طور اعم بین سنت و مدرنیته و به طور اخص بین ساختارها و فرهنگ دوگانه یعنی ساختار و سازمان رسمی در برابر روابط و فرهنگ برآمده از محیط وتاریخ خود وجود دارد) موفق نگشته ایم این امر بالاخص اگر به شکل تحمیلی و تطابق با محیط بیرونی و دور نماندن از رقبا حادث گردد چالشی متفاوت تر بر دو ضلع فوق افزون خواهد کرد!
سهراب رستمی کیا
کاندیدای دکتری مدیریت تطبیقی و توسعه دانشگاه علامه طباطبائی
